|
|
 Met
Stawon op zoek naar maatschappelijk relevante architectuur &
stedenbouw |
 |
| |
|
 Met
30 architecten 3 dagen naar Polen om Warschau en Krakow te
bezoeken, daar moet ik veel van kunnen leren. Inchecken op
Schiphol en het avontuur kan beginnen. De
Poolse nationale airliner LOT opgericht in 1992, doet ons
meteen vergeten dat we naar een voormalig Communistisch land gaan.
Behoudens wat onverstaanbaar gecommuniceer met enkele
medereizigers is aan niets te merken dat we met een nationale
luchtvaartmaatschappij naar een vreemd land afreizen. Alles is
standaard -internationaal geoutilleerd. De glimlach van de
stewardess, het eten en de gordijntjes van de businessclass. Of
het moet zijn dat we met een voor mij volslagen onbekende en
dubieuze Embraer
vliegen, een vliegtuig waarvan ik later begrijp dat het in
Brazilië is vervaardigd. Na 2 uurtjes landen we in Warschau. Het
geklimatiseerde vliegveld heeft ook een standaard internationale
uitstraling, zodat we onze weg naar buiten soepeltjes weten te
vinden. Hier worden we opgewacht door een geklimatiseerde
touringbus van Zweedse makelij. Na een ½ uurtje touren zet de bus
ons af in de Zlota straat. Aan de zuidzijde van deze straat valt
ons oog op een vormloos winkel- leisure-en kantorencomplex van zo’n
slordige 22,5 ha met de juiste internationale uitstraling. Zlote
Tarasy is een prestigeproject van ING
Real Estate dat hier (in het kader van ontwikkelingshulp?)
vele miljoenen op toelegt. Aan de noordzijde van de straat ligt
onze bestemming: het geklimatiseerde Holiday
Inn Hotel (de uitstraling van dit hotel behoeft geen
toelichting). Stawon
- organisatrice Marijke Helsdingen regelt vlotjes de
kamersleutels, zodat we naar onze verblijven kunnen. Aangekomen op
mijn geklimatiseerde kamer met internationaal meubilair, doe ik
snel de gordijnen open. Vanaf de 6e etage kijk ik uit
op het fel verlichtte “Palac Kultury i Nauki Imienia Józefa
Stalina”. Ik ben blijkbaar toch in Polen aangekomen. |
| |
 Na
een “Continental breakfast” in het volgens internationale
standaards naar een uithoek verbannen rokersgedeelte van de
ontbijtzaal, gaan we op pad. De dag begint veelbelovend met een
bezoek aan het Palac Kultury i Nauki Imienia Józefa
Stalina, inmiddels omgedoopt tot Palac Kultury i Nauki. Het Palac
Kulturi past in de beste tradities, die Joseph
Vissarionovich Djugashvili heeft
voortgebracht. Na de Grote Vaderlandse Bevrijdingsoorlog (WOII)
zijn in opdracht van Djugashvili in Moskou 7 wolkenkrabbers
(inmiddels beter bekend als “Stalin’s zeven zussen”) in een
geheel eigen stijl (de zogenaamde Stalingotiek) ontwikkeld om het
800 jarig bestaan van Moskou te vieren. Door de bouw van deze
kolossen meende Djugashvili het “wolkenkrabberverschil”
met de USA te verkleinen. Op aangeven van Djugashvili werd
ook in het centrum van Warschau een wolkenkrabber ontwikkeld: het Palac
Kultury i Nauki. Voor het ontwerp stuurde Djugashvili
de vermaarde sovjetarchitect Lew Rudniew naar Polen. Rudniew was
op dat moment bezig met het ontwerp van één
van Stalins 7 zussen, de
Lomonosow Universiteit.
Samen met Poolse collega’s bezocht hij diverse historische
steden in Polen om een gevoel te krijgen voor  de
details van de Poolse architectuurtradities. Als men rondloopt in
het gebouw valt er over details dan ook niet te klagen. Met een
hoogte van 231 m1 functioneert het Palac als een belangrijk
oriëntatiepunt in Warschau. Nadat we met zijn allen getracht
hebben het imposante gebouw goed op een foto in te passen,
betreden we de statige trappen die ons naar binnen leiden. Hier is
alles nog zoals het hoort: magnifieke, metershoge kroonluchters en
een chagrijnige liftknopbediende van middelbare leeftijd die ons
in luttele seconden afzet op het 114 m1 hoge panoramaterras. We
genieten van het schitterende uitzicht, een bak koffie en de
toelichting van de Poolse studente Anna over het ontstaan van het
Palac Kultury i Nauki. Veel goeds kan Anna niet melden over het
Palac Kultury i Nauki. Toch blijft het indrukwekkend dat dit
gebouw ca. 12.000 mensen kan huisvesten als alle kantoorruimtes,
musea, zwembaden, congrescentra, restaurants, bioscopen, theaters
etc. etc. in gebruik zijn. |
| |
|
Anna
is exemplarisch voor de huidige Poolse intelligentsia: hoog
opgeleid, internationaal georiënteerd, USA forever, grote
historische kennis van Polen, praktiserend katholiek en natuurlijk
spreekt Anna vloeiend Engels. Tijdens de lunch ontstaat er een
boeiende discussie. Anna betrekt de stelling dat het
Communistische systeem en met name de rol van Joseph Stalin daarin
erger is geweest voor de Polen dan Hitler en “de Duitsers”.
Tijdens WOII was er bijvoorbeeld bij haar oma een 2tal Duitsers
geïnterneerd, waarvan er één
uiterst hoffelijk was. Je hebt dus goede en minder goede “Duitsers”.
“Duitsers” zijn dus net mensen, maar Russen……
Buiten
gekomen staan we wederom voor het door ING Real Estate ontwikkelde
winkel- en kantorencomplex Zlote Tarasy. Ook hier steekt gids Anna
haar weerzin tegen het gebouw niet onder stoelen of banken. Op de
vraag welk gebouw Anna bij voorkeur zou laten slopen: Zlote Tarasy
of het Palac Kultury is haar antwoord echter beslist: Zlote Tarasy.
Zou er toch nog toekomst zijn voor de Poolse jeugd? |
| |
|
Des
namiddags brengen we nog een bezoek aan de heer Krop, ambassadeur
van Nederland in Polen en de heer van Dijk hoofd culturele zaken
van de Nederlandse ambassade. Na een korte introductie gaat de
heer Krop in op het belang van de vaderlandse vormgeving voor de
bekendheid van Nederland in den vreemde. Vandaar dat hij
waarschijnlijk zo’n leuk tuinhekje om de ambassade heeft
neergezet. |
| |
  Na
het 2e Continental breakfast in het rokershoekje begint de volgende dag weer even goed met
een bezoek aan de omgeving van het Plac Konstytucji ten zuiden van
het centrum van Warschau. In de beste sociaal-realistische
tradities is hier een stuk stadswijk neergezet. Grote stadsblokken
omzomen hier Hausmannsiaanse boulevards, die hier “Magistrales”
heten. Onvergetelijk is de ervaring om vanuit de Magistrale
Marszalkowska met aan weerzijden neoclassicistische woonblokken
gelamineerd met metershoge plaquettes van arbeiders, naar het
levendige Plac Konstytucji te slenteren en hier een kop koffie te
drinken. De ideologie spat van de gevels af: arbeiders huisvesten
in paleizen. In zijn detaillering en levendigheid (voorzieningen,
winkels e.d.) steekt de Magistrale Marszalkowska haar bekendere
broertje de Stalinallee
(tegenwoordig
Karl Marx / Frankfurter Allee) in Berlijn duidelijk de loef af. |
| |
| In de
middag bezoeken we de jaren zeventig wijk Ursynow in het
zuidelijke puntje van Warschau. Het district Ursynow is 44,6 km2
groot en huisvest ongeveer 9% van de stadsbevolking. Door de
jeugdige bevolkingssamenstelling (ca. 25% is jonger dan 18 jaar)
is Ursynow inmiddels bekend als de kraamkamer van Warschau. Het
oostelijk deel van Ursynow is een goed voorbeeld hoe de toenmalige
regering in rap tempo het volkshuisvestingsprobleem te lijf ging.
In een zorgvuldig ontworpen groene omgeving werden duizenden
systeembouw etagewoningen neergezet. Ursynow heeft veel weg van de
bekende DDR-plattenbau
wijken uit dezelfde periode maar komt door de kleinere korrelmaat
van de appartementengebouwen speelser en groener over. Inmiddels
groeit Ursynow nog steeds en is het een populaire wijk voor Polen
om te wonen. |
| |
 Treinen
is echt reizen en gelukkig zat er in het Stawonprogramma een
treinreis van Warschau naar Krakow. Hier geen “standard
international-outfit”, maar het ritme van staal op staal,
afgesloten treincoupés
en de geur van vreemde zweetvoeten. Als klap op de vuurpijl was
ook een diner in het restauratierijtuig voorzien. Nadat twee
cohorten “excursielingen” me waren voorgegaan, mocht ik ook
dineren. Afgezien van het feit dat de gerant naar kapitalistisch
gebruik, echt zijn best deed en bleef lachen, heb ik me hier
kostelijk vermaakt met een Wiener schnitzel en het Stawon bestuur.
Van de gelegenheid gebruik makend had het Stawon-bestuur zich
verzameld om een bestuursvergadering te beleggen. Niet alleen
superieur organiserende Marijke, maar ook nuchtere voorzitter Cees
verlaten binnen 6 maanden Stawon. Bloedserieus wordt
gediscussieerd over de afscheidscadeaus: een symposium, een boek,
een diner etc. etc. De uitkomst kan ik niet verklappen, maar ik
zou kiezen voor een goed diner met een gepast (& inhoudelijk)
afscheidsgeschenk. Voor mezelf vond ik het verhelderend om te
constateren hoe serieus architecten met hun vak bezig kunnen zijn
en Stawon wars van pseudo - intellectuele poses, echt een warm
hart toedragen. |
| |
|
 De
volgende ochtend word ik wakker in Hotel Chopin in Krakow. Hier
mag helemaal niet gerookt worden in de ontbijtzaal. Dan maar met
de koffie naar buiten en op de stoep ontbijten. In de ochtend
worden we rondgeleid door het historische centrum van Krakow waar
ook het grootste marktplein van Europa is gelegen. Na dit antieke
intermezzo is het tijd voor het hoogtepunt van de reis: Nowa Huta
(Nieuwe Staalfabriek). Direct na de Grote
Vaderlandse Bevrijdingsoorlog (WOII) werden in diverse
Oost-Europese landen volksrepublieken opgericht. Kenmerkend voor
deze volksrepublieken was de centraal geleide economie volgens
zogenaamde 5 of 6 jarenplannen. In deze eerste 5/6 jarenplannen
was de ontwikkeling van “nieuwe socialistische steden” een
belangrijk speerpunt van beleid. De maatschappelijke orde was
weliswaar drastisch veranderd maar al het bestaande vastgoed
herinnerde nog aan het feodale en kapitalistische verleden. Hier
moest verandering in komen. Zo werd direct na de oorlog, in de DDR
een begin gemaakt met de bouw van Stalinstadt
(vanaf 1961 Eissenhuttenstadt),
in Hongarije met Sztálinváros
(vanaf 1961 Dunaújváros),
in Bulgarije met Dimitrovgrad en in Polen met Nowa Huta. Drie van
deze steden waren gekoppeld aan de oprichting van een staalfabriek
(Stalinstadt,
Sztálinváros
en Nowa Huta) en één
nieuwe stad was gekoppeld aan een nieuw te ontwikkelen chemische
fabriek (Dimitrovgrad). |
|
Van
deze nieuwe socialistische steden was Nowa Huta verruit de
grootste onderneming. In de jaren 50 stonden alleen al de woorden
Nowa Huta symbool voor “de trots van Polen”, “de nieuwe mens”,
“de kracht van onze welvaart” en “de Pools - Sowjetische
vriendschap”. Er zijn boeken, films en muziekstukken gewijd aan
Nowa Huta. De situering van Nowa Huta was enerzijds om praktische
redenen gekozen, de nabijheid van de rivier Vistula en de mijnen
van Silesië,
en anderzijds
om symbolische redenen, als tegenwicht voor het traditionele en
katholieke Krakow. Nowa Huta is ontworpen door een
vormgeverscollectief onder leiding van Tadeusz Ptaszycki. De
stedenbouwkundige opzet heeft de kenmerken van een ideale
renaissance stad met een centraal plein, waarop de belangrijkste
assen samenkomen. De assen worden vormgegeven door superblokken,
buurtjes op zich waarbinnen ook alle centrale voorzieningen
(wassen, eten etc. ) zijn opgenomen. De architectuur is weer
zorgvuldig met colonnades, doorlopende balustrades, ontworpen
bovendorpels en een horizontale opdeling van de gevels. Elk gebouw
heeft zijn plint, middenstuk en doorlopende daklijst. Ook hier
kunnen de arbeiders weer in klassieke paleizen wonen. Evenals in
Stalinstadt ligt aan het eind van de hoofdas Aleja Lenina (Leninallee
in Stalinstadt), de staalfabriek. Natuurlijk rijdt de
geklimatiseerde bus ons hierheen om de entree van de fabriek te
bewonderen en met name het tweetal kantoren (van de hand van
Janusz en Ingarden) dat de fabriekspoorten flankeert. De sfeer
ademt nog het idealisme van de jaren 50. De naam van de fabriek is
echter gewijzigd van V.I.
Lenin Staalwerken in Mittal
Steel. |
 |
 |
| |
|
|
De
excursie zit er weer op. Na dit sociaal realistische hoogtepunt
moeten we van Marijke weer naar huis. Van een 30-tal architecten
heb ik hoge verwachtingen gekregen over hun bijdrage aan de
ontwikkelingen in Nederland. Projectontwikkelaars doen na deze
inspirerende reis in ieder geval mee!
25
oktober 2006.
De
excursie vond plaats van 28 september tot 1 oktober 2006.
|
|
